सफर

सूरज ढल रहा था. उसकी मुलायम रोशनी मे रेत के किले की छोटीसी परछाई बनी थी. उसने कुल्फी की चिपचिपी स्टीक से किले मे खिडकीयाँ भी बनाई थी. अब दोनो मिलकर उस घरोंदे को देख रहे थे.
"अच्छा बना है ना?"
"हाँ! अच्छा तो बनेगाही. मैने इतनी मेहनत जो की है."
"अच्छा जीऽऽऽ? तुमने?" उसने अाँखे बडी कर दी.
वो मुस्कुराया. "अच्छा बाबा, हमने!"
"वैसे नाम तो सिर्फ मेरा होना चाहिए... पर चलो! थोडा क्रेडीट देही देती हूँ तुम्हे."
अपनेही कहे पे वो हसती रही. उसे हसते हुए देख खुश हुआ. उसने जेब से वो चिठ्ठी निकाली.
"ये साथ क्यों लेके आए?"
"पोस्ट करने."
"फिर से? एक बार चोट खाके भी बाज नही आए!"
"शायद..."
वो किला छोड उसे देखने लगी.
"चिठ्ठी की क्या उम्र होती है?"
"मतलब?"
"मतलब... क्या चिठ्ठी का सफर लिखनेवाले से पढनेवाले तक का ही होता है? बस... इतना सा ही होता है क्या उसका जीवन?"
"हा!" उसने किले मे नई खिडकी बनाते हुए अासानिसे कहाँ. वो उठ कर चल पडा. समंदर के साहिल तक पहुंचा. उसने जेब से छोटीसी शिशी निकाली. उसने वो चिठ्ठी शिशी मे डाली और उसे दूर पानी मे फेंकी. ढलते हुए सूरज की रोशनी मे पानी पर तैरती हुई शिशी एक बार चमक उठी. वो मुडने लगा तो उसने देखा के वो पास आकर खडी थी.
"क्यों फेंक दी? मुझे अच्छी लगती थी वो चिठ्ठी. बेशक मेरे िलए नही लिखी थी, पर थी तो मेरी..."
"जैसे तुमने कहाँ; जब तुमने चिठ्ठी पढ ली तो उसका सफर खत्म हो गया. मैने सोचा के उस चिठ्ठी का नया सफर भी हो सकता है..."
वो मुस्कूराई. उसका हात पकड कर नंगे पाव रेत पर चलने लगी.
दूर पानी पर एक छोटासा जहाज अपने नये सफर पर निकल पडा था...

साहिल

लहरों की लाख सरगोशीयों के बाद भी
साहिलने चुप्पी नहीं तोडी
उनकी अनगिनत चिखोंने भी
उसे टस से मस न किया
जब हार कर वो पिछे मुड़ी
तब उसने देखा
साहिल के किनारें गिले थे!

दंश

नितळ चांदण्या खुडल्या तरी चालतील एकवेळ
पण तण माजलेलं रान साफ करायला हात धजावत नाहीत
आमच्या अस्तित्वाचे भार नेहमीच नको त्या खांबांवर तोललेले
आम्हाला त्यावर सुंदर राजमहाल बांधणं कधीच जमत नाही,
पण खांबांचे ते भग्नावशेष सोडवतही नाहीत
आमचं मन दुतोंडी मांडूळासारखं सतत वळवळत राहतं
नव्यानं उमलणाऱ्या नितळ चांदणीला डसण्यासाठी

तस्वीर

सँडलों की आवाज करते हुए उसके कदम गाडीयों की कतार से गुजर रहे थे। अपने पैसे से खुद की गाडी लेने का उसका सपना आज पुरा होनेवाला था. किसी ने उसका नाम पुकारा. वो पिछे मुडी. पर उससे पहले ही उसने वो आवाज पहचान ली थी. उसके आँखो के सामने से कॉलेज के दिनो का स्लाईड शो गुजर गया.
वो गाडीयों की कतार की दुसरी छोर पे मुस्कुराता हुआ खडा था.
कॉलेज के दिनों का उसका पहला क्रश!

जब दोनो कॉफी शॉप से निकले तब उसने पुँछा, "यहाँ कितने दिनो तक हो?"
"बस आज की रात... कल सुबह की फ्लाईट है."
उसकी अाँखो मे पुरानी परछाईंयाँ उतर आई थी! उसे रहा न गया. वो साथ चल पडी...

हॉटेल की उँची खिडकीसे निचे अंधेरे मे बिखरी हुई रनवे की रोशनीयाँ लुभावनी लग रही थी. इक तरफ उडान भरती हुई हवाईजहाजों की हलकी आवाज थी; और दुसरी तरफ से दौडती हुई साँसो की...
रात भर बिस्तर की सिलवटे बढती रही. सालों की उलझी-अधुरी तमन्नाए सुलझाने की बडी कोशिश हुई. सूरज की आहट होने से पहले ही वो तय्यार हो गई.
उसने अाँखो मे उम्मीद लिए कहाँ, "रुक जाअो ना... या फिर मै रुक जाऊँ?"
वो सुलझी हुई आँखो से धीरे मुस्कराई. पास आकर बैठी. उसने मोबाईस मे कॉलेज की पुरानी फोटो ढूँढ निकाली.
"ये याद हे?"
"हा... पर ये तस्वीर पुरानी है. और वो वक्त भी! कभी कभी फिर से वहाँ लौटने का मन जरुर करता है, पर वहाँ हमेशा के लिए रह तो नही सकते..."
उसने कुछ ना कहाँ.
दोनो कुछ देर खामोश पलों को मेहसूस करते रहे.
फिर उसने कुछ ना बोले उसका होठोंसे शुक्रीया अदा किया.
और वो जाते जाते दरवाजा बंद कर गई...

छाँववाली धूप

कई साल पहले

किसी शाम

अॉफिस से निकले हुए चार कदम

रेल्वे स्टेशन के बजाए कही अौर मुडा करते थे...

चाय की प्यालीया

मकई के वडे

किताबों की कतारे

थिएटर की सिढीयाँ

हर जगह पर वो कदम

अपनी परछाई छोड जाते थे

चाय तो अब भी मिलती है

वडा आज भी बहुत बिकता है

किताबों की कतारें बढती रहती है

अौर पिक्चरे आज भी जोरो से चलती है

बस वो परछाईंया नही दिखती...

क्या करे

छाँववाली धूप भी तो बहुत है!

रत्नाकर मतकरी

दादरच्या शिवाजी मंदिरमध्ये नाटक पाहायला गेलो होतो. एकटाच!
शिवाजी मंदिरला गेलो की 'मॅजेस्टीक'च्या बुक गॅलरीत चक्कर टाकायचा शिरस्ता आहे. तेव्हा खिशात शिलकीचे पैसे राहू लागले होते. पुस्तकं विकत घेऊ लागलो होतो. तिथे पुस्तकांच्या रांगांतून फिरता फिरता 'ऐक! टोले पडताहेत! - रत्नाकर मतकरी यांच्या ३० गूढकथा' हे पुस्तकं दिसलं. घेतलं.
थेटरात सीटवर येऊन बसलो. नाटक सुरू व्हायला वेळ होता, पण बॅगमधलं पुस्तक चैन पडू देत नव्हतं. पुस्तक काढलं. वाचायला सुरूवात केली. आजुबाजूची सगळी लोकं येऊन बसली. अनाऊन्समेंट झाली. नाटक सुरू होण्यापूर्वी माझी शिर्षक कथा वाचून झाली होती. पुढची 'तारकर' ही कथा वाचायला सुरू करणार इतक्यात दिवे मंद झाले. नाटकाचे तिसरे टोले पडले. थोडा हिरमुसलो. वाटलं, शिवाजी मंदिरऐवजी शिवाजी पार्कात जाऊन बसलो असतो तर बरं झालं असतं. प्रयोग सुरू होण्यापूर्वीच प्रेक्षकाचा रसभंग करणारं ते बहुधा पहिलं नाटक.
रत्नाकर मतकरींच्या लेखनाशी मी नेमका कधी जोडलो गेलो ते आठवत नाही. मात्र फार मागे जाणारी आठवण तिच! त्या पुस्तकानंतर मतकरींची एकामागोमाग एक सर्व पुस्तकं कपाटात जमा झाली. ते नाटककार होते. त्यांनी वैचारिक लेखन केलं, लहान मुलांसाठी कथा-नाटकं लिहिली. पण मी त्यांच्या गूढ जगताने जास्त भारावलो. त्यांच्या कथा धुंद करणाऱ्या होत्या. निजधाम, निर्मनुष्य, पावसातला पाहुणा, फिरून त्याच जागी अशा कित्येक कथांची निवेदनशैली-कथेची रचना अफलातून होती. त्यांची 'कोळसा' ही कथा डेल टोरोच्या 'डेव्हील्स बॅकबोन' या सिनेमाच्या प्रकृतीशी जुळणारी वाटली होती.
'बुकशेल्फ' सुरू केल्यानंतरही भरतच्या फ्लॅटवर आमचा बहुभाषी बुक क्लब सुरूच होता. मी त्यात मतकरींच्या 'पावसातला पाहुणा' आणि 'कोळसा' या कथा हिंदीत भाषांतरीत करून वाचल्याचं आठवतं. हिमाचलचा भरत आजही 'कोळसा' या कथेची आठवण काढतो.
मतकरींच्या अनेक कथा वाचताना स्क्रीनप्ले वाचल्यासारखा फिल यायचा. हे स्पष्ट जाणवलं ते त्यांच्या 'कबंध' या कथेमधून. त्यांनी उत्तम लघुकथा लिहिल्या, त्यामागे त्यांना नाटक आणि सिनेमा या माध्यमांची असलेली जाण नक्कीच कारणीभूत होती. त्यांच्या लेखनात नेमकेपणातून परिणाम घडवण्याची ताकद होती.
आम्ही 'थिंक महाराष्ट्र' आणि 'ग्रंथाली'च्या माध्यमातून रामदास भटकळ यांची जाहीर मुलाखत घेतली होती. त्यावेळी रत्नाकर मतकरी मुलाखतकाराच्या भूमिकेत होते. मुलाखतीच्या तयारीच्या निमित्ताने त्यांच्यासोबत काही भेटीगाठी झाल्या.मतकरींनी माणसातलं, त्याच्या कृतीविचारांतलं गूढ मांडलं. मानवी मनाइतकं गूढ काहीच नाही हे त्यांच्या लेखनातून पानोपानी प्रत्ययाला येतं. माझ्यावर झालेल्या वाचनाच्या संस्कारात रत्नाकर मतकरींच्या साहित्याचा महत्त्वाचा वाटा आहे.
भावपूर्ण श्रद्धांजली!

उगम - शोध मातृत्वाचा

लहानपणी आई चिडली की तळणाच्या झारीनं किंवा उलतण्यानं फटका मारायची! घरातल्या त्या झारी-उलतण्याचा खूप राग यायचा, पण आईबद्दल तसं कधी वाटलं नाही. 'ती फटका घालणार' हे मनोमन मान्य केलेलं होतं. उलट, तिनं मारल्यानंतर पुन्हा तिनंच जवळ घेण्यात, त्यावेळी थोडं रडण्यात आणि तिच्या ''पुन्हा तसं करणार नाही ना?'' या प्रश्नाला होकारार्थी मान डोलावण्यात कसलासा आनंद असायचा.
...
पुढे कोचिंग क्लासला जाऊ लागलो. रखरखलेल्या, वाऱ्यानं फुफाटा उडणाऱ्या मैदानाच्या कोपऱ्यावर क्लास होता. ते चित्र बदलायचं ठरवलं. आम्ही मुलांनी बाग फुलवायला घेतली. रोज माती उपसायची, दगड वेचायचे, ते दूरवर नेऊन टाकायचे, पाणी मारायचं, ठिकठिकाणंाहून फुलझाडं किंवा बिया मिळवायच्या... अनेक महिन्यांनी फुलांनी डवरलेली हिरवीगार बाग उभी राहिली तिथे! शेजारी गणपतीचं मंदिर होतं. आमचं पाहून त्यांनीही बागेची लागवड केली. यावेळी आमच्याकडून बिया आणि झाडं घेऊन गेले. समाधान वाटलं.
...
काही वर्षांनी क्लासमध्ये उन्हाळ्याच्या सुट्टीत वाचनालय सुरू केलं. वीसेक रुपयांचं भांडवल मिळालं होतं. जुनी-पुराणी पुस्तकं जमवून, रद्दीच्या दुकानाच्या फेऱ्या मारुन थोडी पुस्तकं जमवली. पंचवीस पैशाला एक पुस्तक अशा दरानं आम्ही पुस्तकं वाचायला देऊ लागलो. मिळकत काहीच नव्हती. येणाऱ्या पैशांमधून नवी (म्हणजे जुनीच!) पुस्तक विकत घेत होतो. शेकड्यानं पुस्तकं जमली. सात-आठ वर्षांनंतर घरात पुस्तकं येऊ लागली. प्रत्येक पुस्तकाला कव्हर घालू लागलो. कुणी मागितलं तर शंभरदा दटावून त्याला वीट येईल इतपत पुस्तक सांभाळण्याच्या सूचना देऊ लागलो...
...
असं बरंच काही...
सृजन-पालन-ममत्व-जबाबदारी... 'आई' असण्याची भूमिका अशी कणाकणाने कळत-जाणवत गेली. म्हणजे ते त्या-त्या वेळी समजत नव्हतं, पण आता त्या अनुभवांचा अर्थ लावता येतो. वसुंधराचा बाप होईपर्यंत 'आई'च्या भूमिकेची किंचित जाणिव झाली असावी. म्हणूनच तिच्यासोबत असताना भूत-भविष्यावर नजर ठेऊन तिच्या वर्तमानाला आकार देऊ पाहतो. 'आई' या भावनेनं बाप होण्याला हातभार लावला.
तर अशा अनेक आयांना, आई समजलेल्या बापांना, आई न कळताही आतल्या आत त्या छटा अनुभवणाऱ्या प्रत्येकाला...
Happy Mother's Day!
या निमित्ताने आईच्या भूमिकेकडे डोळसपणे पाहणाऱ्या 'उगम' या कादंबरीचा 'बुकशेल्फ'ने सादर केलेला हा परिचय...

इरफान... बिट्वीन दी लाईन्स!

आज आम्ही 'बुकशेल्फ'वर नवी मालिका सुरू केली. - 'पुस्तकातून पडद्यावर'! आम्ही त्यात पुस्तक आणि सिनेमा यांसंबंधीचे व्हिडीअो प्रसिद्ध करणार आहोत. आम्ही त्या मालिकेचा पहिला भाग इरफान खानला समर्पित केला. त्याच्या सिनेमांचा पुस्तकांशी ठळक संबंध आहे. नेमसेक, मकबूल, स्लमडॉग... यादी तशी मोठी आहे.

मालिकेतला पहिला भाग तयार करायचा होता. फुटेज लागणार होतं. इरफानचे पंधरा एक सिनेमे डाऊनलोड केले. त्याचा 'दी नेमसेक' पाहायचा राहून गेला होता. तो पाहिला. एडिट करताना सिनेमे पाहिले. मग एडिट बाजूला ठेऊन पाहिले. पहाटेपर्यंत... पुस्तकांवरच्या सिनेमांमध्ये बऱ्याच गोष्टी वेळेअभावी दिग्दर्शकाला दाखवता येत नाहीत. पण त्याला पुस्तकातला Between the lines चा भाग पडद्यावर चितारता येत असतो. 'दी नेमसेक' पाहताना इरफान एअरपोर्टवर तब्बूचा दूरून निरोप घेतो असं एक दृश्य आहे. इरफानने खूप सहज केलंय ते! खूऽप म्हणजे खूऽऽपच सहज केलंय! इतकं सहज-साधं काहीतरी घेऊन येण्यासाठी आतल्या आत किती झगडावं लागलं असेल! इरफानची ती लहानशी हरकत पाहताना जीव छातीत असा दाटून येतो. शब्दांच्या अधलं-मधलं जे काही असतं ना ते हेच असावं! मोहात पडलो त्याच्या! ते दृश्य 'बुकशेल्फ'वर इरफानचा व्हिडीअो तयार करताना ठेवलंय मी त्यात. त्याला अर्थ देण्याचा लहानसा प्रयत्न करत...

इरफानचे डायलॉग कमाल असायचे! कधी त्याच्या सहजतेमुळे, कधी त्यातल्या गर्भीत-गंभीर अर्थामुळे. पण मला इरफान सर्वात जास्त आवडतो, तो त्याच्या दोन डायलॉगच्या मधल्या जागेत... एक वाक्य उच्चारल्यानंतर दुसऱ्या वाक्याकडे वळायच्या आधी त्याची नजर, कपाळावरच्या रेषा, ओठांची निःशब्द हालचाल हे असं सगळं मिळून तो काहीतरी करतो. आतमध्ये ढवळणारं, फुलणारं, खदखदणारं सगळं त्याच्या त्वचेतून पाझरत बाहेर येतं. 'मकबूल'मध्ये इरफान बोलला कुठे? तो सगळा सिनेमा त्याच्या आत चाललेल्या घुसळणीचा होता. त्याउलट 'पान सिंग तोमर'मध्ये त्याच्या वाट्याला कितीतरी संवाद आलेत, पण त्या आडून परिस्थितीच्या रगाड्यात अडकून-पिचून गेलेलं त्याचं स्वप्नं सतत डोकावतं. संवादांना स्पर्श न करता आतली खळबळ, आनंद, खट्याळपणा, द्वंद्व... सगळं मांडता यायचं त्याला. साहित्यात 'बिट्वीन दी लाईन्स' ही वाचकासाठीची जागा असते. सिनेमात तसं प्रेक्षकासाठी 'बिट्वीन दी फ्रेम्स' असावं. इरफान प्रेक्षकासाठी त्या जागा तयार करायचा. प्रेक्षकालाही त्या कळायच्या. त्या कळण्या-उमजण्याच्या घडामोडीत तो अभिनेता आपलासा होऊन जायचा. इरफाननं मनात घर केलं ते अशा लहान लहान जागांनी. आता तो नाही तर ते घर अंगावर येतं...

'दी नेमसेक'मधला, दूर चाललेला, सहजपणे रांगेमध्ये उभा असलेला, अगदी अलगद निरोप घेणारा तो इरफान अजूनही डोक्यातून जात नाही...

इरफान... बिट्वीन दी लाईन्स!

अरे भय्याऽऽऽ

१९९४.
तेव्हा चौथीत होतो. दूरदर्शनवर 'चंद्रकांता' मालिका सुरु झाली होती. इरफान खानला पहिल्यांदा त्या छोट्या पडद्यावर पाहिलं. त्याने बद्रीनाथ-सोमनाथ असा एक डबल रोल केला होता. त्या पात्राच्या अंगावर छोटे चमकदार गोळे लटकवलेले असायचे. तो त्यातला एकेक तोडून फेकायचा आणि ते बॉम्बसारखे फुटायचे. अंगावर लटकलेले बॉम्ब! मला भारी फॅसिनेशन झालं होतं त्याचं.
तो इरफान डोक्यात कुठेतरी नोंदला गेला!
आठ वर्षांनंतर माटुंग्याच्या स्टारसिटी थेटरमध्ये 'कसूर' बघत होतो. तेव्हा इरफान कोर्ट सीनमध्ये समोर आला. पब्लिक प्रॉसिक्यूटर. करारी नजर आणि कॉन्फीडन्ट! हा चंद्रकांतामधला गोळेवाला. मी अोळखलं...
त्यानंतर तो दिसला 'आन - मेन अॅट वर्क' या चित्रपटात! त्यानं तारवटलेल्या-मोठ्या डोळ्यांचा, थंड डोक्याचा, खूनशी खलनायक ताकदीनं उभा केला होता. इरफान खऱ्या अर्थाने भेटला तो इथे! खऱ्या अर्थाने यासाठी की त्यानंतर तो कधीच विस्मृतीत गेला नाही.
इरफानचे डोळे कायच्या काय जखडून ठेवायचे! त्याला शब्दबंबाळ संवादांची गरज कधीच नव्हती. क्रौर्य, विषाद, आनंद, लोभ, मनातला गुंता असं कितीसं सारं त्यानं त्याच्या एकटक पाहण्यातून व्यक्त केलं. त्यानं जेवढा टोकाचा विखार व्यक्त केला असेल तेवढीच सालस आणि इनोसन्ट व्यक्तीरेखाही रंगवली.
इरफानचा अभिनय त्याच्यापासून वेगळं काढता येणं शक्य व्हायचं नाही. तो अमूक अमूक पद्धतीचं पात्रं रंगवतोय हे ठासून सांगण्याची गरज नसायची. तो सहज पडद्यावर यायचा आणि केवळ त्या पात्रासारखा 'असायचा'! त्याचं तसं असणंच पुरेसं व्हायचं. म्हणूनच त्याला कधी 'पिक्चरमधली एन्ट्री' किंवा त्यासाठी बडवलेलं स्पेशल संगीत वगैरे असं लागलं नाही.
कुठल्याशा कार्यक्रमात शाहरुख म्हणाला होता. आम्ही अॅक्टींग करायची म्हणून ही एवढी मेहनत करत, गळे ताणत संवाद म्हणतो आणि हा इरफान येतो. काही वेगळं न करता नुसते संवाद म्हणतो आणि लोक याची तारीफ करतात. खरंय! तो सहज होता! त्याला हवं तेव्हा गूढ असणं, लोभस हसणं, नितळ वागणं सारं सहज साध्य होतं.
आज तो गेला! लोकं म्हणतात विश्वास बसत नाही अजून. लोकांना नसते ना सवय एवढ्या खरेपणाची! मुलामा दिलेलं, वर्खाखाली झाकलेलं, उसनं अवसानं घेतलेलं काहीतरी पाहण्यात जन्म निघून चाललेला असतो. मग 'अरे भय्याऽऽऽ!' असा पडद्यावरुन आवाज येतो. आणि हळुहळू त्याच्या शेजारी उभी राहणारी मोठी नावं सपक वाटू लागतात.
मान वर करुन पाहावीत अशी माणसं आधीच कमी असतात. म्हणूनच तो गेल्यानंतर रितं रितं वाटतंय. कुठंतरी जोडलेला धागा तुटून आत काहीतरी अधांतरी लोंबकळत राहावं असं...
वय वर्ष त्रेपन्न! आताशी तर बैठक बसत होती. अर्ध्यात मोडली!
थोड्या वेळापूर्वी बातमी वाचली. इरफान खान यांच्या पार्थिवावर मुंबईत अंत्यसंस्कार. जे काही अस्तित्व उरलं होतं, तेही लोप पावलं.
आता उरलाय तो 'लाईफ इन मेट्रो'मधला बडबड्या मॉन्टी,
'पिकू'तला स्टेरिंगमागे बसलेला राणा
'कारवाँ'मधला साधासुधा शौकत
'करीब करीब...' मधला 'घनघोर इश्क' म्हणणारा योगी
'नेमसेक'मधला अशोक
'लाईफ अॉफ पाय'मधला पाय पटेल
साजन फर्नांडीस,
पान सिंग तोमर,
अश्वीन कुमार,
चंपक बन्सल...
आणि इरफानचा तो आवाज
'अरे भय्याऽऽऽ'!

पत्ता

हर शक्स को लगता है
उसका ही दुख है निराला
पर हर किसी के हात मे है वही पत्ता
बस कभी लाल, तो कभी काला!

पावसातली मुंबई

पाण्याने किचकिचलेली
ठिकठिकाणी तुंबलेली
ट्रॅफिकने थबकलेली
चिखल-घाणीने रटरटलेली

रंगेबेरंगी छत्र्यांनी सजलेली
प्रेमी युगलांनी लगडलेली
तिष्ठत रुळांवर डोकावलेली
ट्रेनच्या अोल्या सीटवर विसावलेली

टपऱ्यांच्या आडोशाला जमलेली
खडबड्या रस्त्यांवर चिडलेली
मॉन्सून सेलमध्ये रमलेली
फिरते धंदे सावरुन वळचणीला बसलेली

शहरात शिरलेल्या चुकार वाऱ्यानं चेकाळेली
बॅट आणि बॉल मागे दिवसभर उंडारलेली
शेअर रिक्षा-टॅक्सीत कोंबलेली
मळभाच्या सावलीनं मंदावलेली

रस्सीवरचे कुबट कपडे खेचताना कावलेली
मरीन ड्राईव्हवर छत्रीखाली बिलगलेली
पावसातसुद्धा आईसक्रीमच्या दुकानांत शिरलेली
डांबरावर पडणाऱ्या रिमझिमीत मृदगंधाला तहानलेली

नाल्याच्या घाणेरड्या पाण्यात छोट्या होड्यांसोबत हिंदकळलेली
गल्लीतल्या घरांच्या पागोळ्यांत भिजलेली
रात्रीच्या शांततेत पावसाच्या रिपरिपीत धुंदलेली
पावसातल्या फेसाळत्या समिंदरात उधाणलेली

कुणाच्यातरी आत पाझरुन कागदावर उतरलेली
पहिल्या-वहिल्या चिठ्ठीने रोमारोमात उमललेली
डोक्यावर धरल्या साध्या छत्रीनं डोळ्यांत झिरपलेली
आभाळफुटल्या अंधारात पहिल्या स्पर्शाला आसूसलेली

कशीही असली तरी पावसातली मुंबई...
I just love it!

मर्यादीत अवकाशात फुलणारा सिनेमा

लॉक रुम मिस्ट्री’ हा कथाप्रकार परदेशी साहित्यात मोठ्या प्रमाणात वापरला गेला आहे. आपल्याकडे तो फार विचारात घेतला नसला तरी आपल्याला त्याची ठेवण माहीत आहे. एका बंदिस्त, मर्यादीत जागेत घडणारा (बहुतांशत:) थरारक आणि रहस्यमय असा घटनाप्रसंग, ही त्या कथाप्रकाराची साधारण ओळख सांगता येईल. पण हा घटक सिनेमासारख्या अमर्याद समजल्या जाणाऱ्या माध्यमात वापरला गेला आणि अनेक उत्तम सिनेमांची निर्मिती झाली. कॅमेऱ्याला आणि पर्यायाने लेखक-दिग्दर्शक-अभिनेते-इतर कलाकार-तंत्रज्ञ अशा सर्वांवर आलेले ते जागेचे बंधन त्यांच्या कलात्मकतेला आणि सर्जनशिलतेला धुमारे फुटण्यास कारणीभूत ठरले. अशा पद्धतीच्या काही उत्तम पण आगळ्या वेगळ्या सिनेमांवर टाकलेली एक नजर…

-------------

‘लॉक रुम मिस्ट्री’ हा कथाप्रकार परदेशी साहित्यात मोठ्या प्रमाणात वापरला गेला आहे. आपल्याकडे तो फार विचारात घेतला नसला तरी आपल्याला त्याची ठेवण माहीत आहे. एका बंदिस्त, मर्यादीत जागेत घडणारा (बहुतांशत:) थरारक आणि रहस्यमय असा घटनाप्रसंग, ही त्या कथाप्रकाराची साधारण ओळख सांगता येईल. पण हा घटक सिनेमासारख्या अमर्याद समजल्या जाणाऱ्या माध्यमात वापरला गेला आणि अनेक उत्तम सिनेमांची निर्मिती झाली. कॅमेऱ्याला आणि पर्यायाने लेखक-दिग्दर्शक-अभिनेते-इतर कलाकार-तंत्रज्ञ अशा सर्वांवर आलेले ते जागेचे बंधन त्यांच्या कलात्मकतेला आणि सर्जनशिलतेला धुमारे फुटण्यास कारणीभूत ठरले. अशा पद्धतीच्या काही उत्तम पण आगळ्या वेगळ्या सिनेमांवर टाकलेली एक नजर…
एक प्रतिष्ठीत कंपनीत उच्च अधिकारी पदासाठी निवड प्रक्रिया सुरू आहे. उमेदवारांच्या मुलाखतीचा टप्पा पार पडल्यानंतर अखेरचे आठ उमेदवार लेखी परिक्षेसाठी एका बंदिस्त खोलीत आणले जाते. चार पुरुष - चार महिला. त्या खोलीत सात-आठ टेबल, छताला दिवे, सर्वांच्या हालचालींचं निरीक्षण करण्यासाठी भिंतीवर बसवलेले कॅमेरे, भिंतीवर मोठा स्क्रीन, त्याखाली परिक्षेसाठी बसवलेला डिजिटल टायमर. एक अधिकारीवजा व्यक्ती परक्षेचे नियम समजावून जाते. परिक्षा एकूण ऐंशी मिनिटांची. त्या काळात कुणी खोलीबाहेर जाऊ शकत नाही, कुणी आत येऊ शकत नाही. सर्वांवर नजर ठेवायला एक बंदुकधारी गार्ड उभा आहे. त्याच्याशी बोलणारी किंवा उत्तरपत्रिकेचा कागद खराब करणारी व्यक्ती परिक्षेतून बाद होईल. केवळ योग्य उत्तर देणारी व्यक्ती पदासाठी निवडली जाईल. उमेदवारांना केवळ एकाच प्रश्नाचे बिनचूक उत्तर लिहायचे आहे. प्रश्नपत्रिका वाटली जाते आणि सगळेच भांबावून जातात. तो कागद चक्क कोरा असतो! परिक्षा सुरू होते ती ‘प्रश्न काय?’ याच प्रश्नाने!
स्टुअर्ट हॅझलडीन याने दिग्दर्शीत केलेला ‘एक्झाम’ (२००९) हा सिनेमा थ्रिलर आणि सस्पेन्स सिनेमाचे उत्तम उदाहरण आहे. पूर्ण सिनेमा एका खोलीत घडतो. इथल्या कॅमेऱ्याला जागेचे असलेले बंधन हेच त्या सिनेमाचे शक्तिस्थान आहे. एकूण १०१ मिनिटांच्या या सिनेमात सर्व व्यक्तीरेखा, त्यांचा वंश, पात्रता, गुणवत्ता यांसोबत परिक्षेची ती खोली आणि ‘तिचे’ व्यक्तीमत्त्व अशा विविध गोष्टींचा सूक्ष्मपणे विचार करत ‘एक्झाम’ उलगडत जातो. ‘एक्झाम’मध्ये दुहेरी शोध आहे. एक - प्रश्न काय? आणि मग - त्याचे उत्तर काय? त्यासाठी उमेदवारांना आधी परस्परांकडे आणि मग त्या खोलीकडे बारकाईने पाहावे लागते. त्यांचे ते पाहणे हीच त्या सिनेमाची कथा आहे. साधी लेखी स्पर्धा जीवघेणी कशी होऊ शकेल याचे तणावपूर्ण चित्रण ‘एक्झाम’ करतो.
एकाच जागेत घडणाऱ्या सिनेमांची सुरूवात कदाचित आल्फ्रेड हिचकॉक या रहस्यपटांसाठी नावाजलेल्या दिग्दर्शकाने केली असावी. त्याने १९४४ साली तयार केलेला ‘लाईफबोट’ हा सिनेमा पूर्णपणे समुद्रात असलेल्या एका लहान बोटीत घडतो. (हिचकॉक त्याच्या प्रत्येक चित्रपटात स्वत:ची एक झलक दाखवण्याबद्दल प्रसिद्ध होता. मात्र बोटीवर घडणाऱ्या सिनेमात ते कसे शक्य होईल? असा प्रश्न पडला. मग हिचकॉकने बोटीतल्या एका वर्तमानपत्रात लठ्ठपणा कमी करण्याच्या जाहिरातीत स्वत:चा फोटो टाकला होता.) हिचकॉकने चार वर्षांनंतर तयार केलेला ‘रोप’ हा ‘मर्डर मिस्ट्री’ सिनेमादेखील पूर्णपणे एका घरात सुरु असलेल्या पार्टीच्या दरम्यान घडतो. पुढच्याच दशकात सिडनी लुमेट याने ‘१२ अँग्री मेन’ हा ज्युरी रुममध्ये घडणारा, माणसाच्या सारासार विचारसरणीवर भाष्य करणारा उत्तम सिनेमा तयार केला. त्याच्या तीस वर्षांनंतर बासू चॅटर्जीनी त्याच सिनेमाचा ‘एक रुका हुआ फैसला’ या नावाने चांगला रिमेक तयार केला.
सिनेमा एका जागेत घडत असला तर तो एकसुरी होण्याची मोठी भिती असते. तसेच कॅमेरा सतत व्यक्तीरेखांच्या जवळ राहत असल्याने दिग्दर्शक आणि कलाकार यांची जबाबदारीदेखील वाढते. आणि अनेक दिग्दर्शकांनी ती जबाबदारी उत्तमरित्या पेलली. ‘फरमेट्स रुम’ (२००७) हा स्पॅनिश थ्रिलरसुद्धा एका बंदिस्त जागेतच घडतो. मात्र इथली भिती आणि रहस्य वेगळं आहे. चार गणिततज्ञांना एका रुममध्ये आमंत्रित करुन बंद केले जाते. त्यांना मोबाईलवरुन वेगवेगळी कोडी घातली जातात. त्याचे उत्तर मोबाईलवरुनच द्यायचे आहे. प्रत्येक कोडे आल्यानंतर ठराविक वेळेत खोलीच्या भिंती आतल्या दिशेने आकुंचन पावू लागतात. आतल्या चौघांना जीव वाचवण्यासाठी वेळेत कोड्याची उकल करायची आहे आणि त्याचबरोबर आपल्याला इथे का आणले आहे याचा शोधही घ्यायचा आहे.
बंद जागेत सिनेमा बनवणाऱ्या दिग्दर्शकांनी ती मर्यादा वेगवेगळ्या तऱ्हेने हाताळून पाहिली आहे. ‘स्नोपिअर्सर’ (२०१३) हा उत्तम सायन्स फिक्शन सिनेमा भविष्यात पर्यावरणाने समतोल ढासळलेल्या जगात एका धावत्या ट्रेनमध्ये घडतो. अशी ट्रेन जी सबंध पृथ्वीला न थांबता फेऱ्या मारत आहे. बाँग-जून-हो या साऊथ कोरीयन दिग्दर्शकाने (२०२० च्या अॉस्करविजेत्या ‘पॅरासाईट’ सिनेमाचा दिग्दर्शक) ट्रेनच्या अवकाशात समस्त मानवी समाजातील उतरंड, माणसाच्या मनातले काळे कोपरे आणि जिवंत राहण्यासाठी हिंसा करण्याची आदिम भावना यांचं प्रत्ययकारी दर्शन घडवलं आहे. योगायोग म्हणजे हे मुद्दे ‘पॅरेसाईट’ या सिनेमातही दिसून येतात. विन्सेन्झो नतालीचा ‘क्यूब’ (१९९७) हा सिनेमा एका मोठ्या आकाराच्या, प्रत्येक बाजूला एक दरवाजा असलेल्या क्यूबमध्ये घडतो. त्यातले मुख्य पात्र त्या क्यूबमध्ये बंदिस्त आहे. (या सिनेमाची ‘क्यूब २’ आणि ‘क्यूब ३’ अशी ट्रिलॉजी आहे.) ‘दी शॅलोज’ हा २०१६ सालचा जबरदस्त थ्रिलर सिनेमा समुद्रकिनाऱ्यापासून हाकेच्या अंतरावर असलेला खडक, त्या खडकावर शार्कच्या हल्ल्याने जखमी होऊन अडकलेली एक तरुणी आणि तिच्याभोवती चकरा मारणारा भुकेला शार्क अशा अवकाशात घडतो. माईक फ्लॅनागन या दिग्दर्शकाने ‘आॅक्युलस’ हा उत्तम भयपट तयार करण्यापूर्वी त्याच नावाची ३२ मिनिटांची शॉर्ट फिल्म तयार केली होती. एका आरशामध्ये अमानवी शक्ती असल्याची खात्री असलेला एक तरुण ती गोष्ट सिद्ध करण्यासाठी एका बंदिस्त खोलीत तो आरसा आणि कॅमेरे घेऊन सज्ज होतो आणि त्या खोलीत आकाराला येतं एक विलक्षण नाट्य! ती फिल्म ‘OCULUS Chapter 3 - The Man with the Plan Short 2006’ या नावाने युट्यूबवर उपलब्ध आहे.  ‘बॅलन्स’ ही साडेसात मिनिटांची क्ले अॅनिमेशन शॉर्ट फिल्मदेखील याच कारणासाठी पाहायला हवी. अधांतरी तरंगणाऱ्या एका मोठ्या प्लॅटफॉर्मवर उभी असलेली पाच माणसं. त्यांना सापडणारी एक ट्रंक आणि त्यामुळे त्यांच्या वागण्यात होणारा बदल अशी कथावस्तू असलेल्या या सिनेमाने १९८९ सालचा सर्वोत्कृष्ट शॉर्ट फिल्मचा अॉस्कर पुरस्कार मिळवला होता. ती फिल्मदेखील युट्यूबवर पाहता येते.
मात्र मर्यादीत अवकाशांच्या बाबतीत सर्वात मोठे आव्हान पेलले ते रॉड्रीगो कोर्टेस हा स्पॅनिश दिग्दर्शकाने. त्याने २०१० साली बनवलेला ‘ब्युरीड’ हा सिनेमा एका सहा बाय तीन आकाराच्या कॉफीनएवढ्या छोट्या जागेत घडतो. एका जिवंत माणसाला लाकडाच्या कॉफीनमध्ये टाकून जमिनीत पुरण्यात आले आहे. त्याच्या शेजारी एक सिगारेट लायटर आणि थोडी बॅटरी असलेला मोबाईल आहे. कॉफीनमध्ये श्वास घेण्यासाठी पुरेसा प्राणवायूदेखील नाही. त्याच्याकडे जिवंत राहण्यासाठी थोडाच काळ उरला आहे आणी आपण कुठे आहोत हेदेखील त्याला ठाऊक नाही. या सिनेमामध्ये कॉफीनच्या बाहेरचे एकही दृश्य नाही, मात्र तरीसुद्धा तो सिनेमा उत्तम तणावपूर्ण अनुभव देतो. त्या व्यतिरिक्त माईक फ्लॅनागनचा ‘हश’ (२०१६), स्टीफन किंगने लिहिलेला आणि फ्रँक डॅराबॉन्टने दिग्दर्शीत केलेला, एका सुपरमार्केटमध्ये घडणारा ‘द मिस्ट’ (२००७), बहुतांशत: विमानात घडणारे ‘फ्लाईटप्लॅन’, ‘नॉन-स्टॉप’, ‘रेड आय’, हे सिनेमे, जॉन डॉवडल दिग्दर्शीत आणि नाईट श्यामलनने लिहिलेला ‘डेव्हील’ किंवा स्टीग स्वेंडसनचा ‘एलिव्हेटर’ हे लिफ्टमध्ये घडणारे सिनेमे, टेरेन्टीनोचा वेअरहाऊसमध्ये घडणारा ‘रिझरव्हॉयर डॉग्स’, ‘दी ग्लास कॉफीन’ हा लिमोझीन गाडीमध्ये घडणारा सिनेमा, किंवा ‘द किलिंग रुम’, ‘सॉ’ (आणि त्याचे इतर काही भाग), ‘इनह्युमन रिसोर्स’, ‘सर्कल’, ‘दी अॉटॉप्सी अॉफ जॉन डोव्ह’, ‘इन्फिनिटी चेंबर’, ‘दी मेथड’, ‘अननोन’, रिचर्ड लिंकलेटरचा ‘टेप’ असे एका खोलीत घडणारे सिनेमे अशी मोठी नामावळी सांगता येते.
अगदी खऱ्या अर्थाने बंदिस्त अशा नाही, मात्र मर्यादीत जागेत घडणाऱ्या उत्तम सिनेमांमध्ये ‘रिअर विंडो’ (१९५४) या आल्फ्रेड हिचकॉकच्या आणखी एका सिनेमाचे नाव सांगता येईल. खरे तर तो सिनेमा एका मोठ्या इमारतीत घडतो. आपल्याला सिनेमा दिसतो तो एका पायाने जखमी झालेल्या फोटोग्राफच्या दृष्टीकोनातून. अपघातात पाय दुखावलेला जेफ घराबाहेर पडू शकत नाही. त्यामुळे घराच्या खिडकीतून दिसणारी इतर बिऱ्हाडे पाहणे हा त्याचा उद्योग होऊन जातो. मात्र त्या निरीक्षणामध्ये त्याला कुठेतरी खुनाचा कट दिसू लागतो. तो त्याच्या प्रेयसीच्या मदतीने त्याचा छडा लावण्याचा प्रयत्न करतो. हिचकॉकचा कॅमेरा मुख्य पात्राच्या दृष्टीकोनाशी एवढा प्रामाणिक आहे की तो कधीच खिडकी सोडून बाहेर जात नाही. एक माणूस घरातून जेवढे दृश्य पाहू शकेल तेवढच्याच गोष्टी दाखवून हिचकॉक रहस्यपूर्ण आणि थरारक कथा उलगडत नेतो. डंकन जोन्सचा ‘मून’ (२००९) किंवा पिटर वेअरचा जिम कॅरी अभिनित ‘दी ट्रूमन शो’ हे सिनेमे काहीसे लौकीक अर्थाने मर्यादीत जागेत घडतात, मात्र आशयाच्या पातळीवर त्यातली मुख्य पात्रं एका वेगळ्या अवकाशात अडकलेली आहेत. विशेष करुन ‘दी ट्रूमन शो’ हा सिनेमा! तो तर तत्वज्ञानाच्या पातळीवर अधिक पुढे जातो.
सिनेमा हे माध्यम अमर्याद आहे. असे म्हणतात की, जे जे विचार करता येईल ते ते पडद्यावर दाखवता येणे शक्य आहे. अशा स्थितीत जाणिवपूर्वक मर्यादा घालून त्या परिघामध्ये थरार, रहस्य, नाट्य, भय, मानवी वर्तन अशा विविध गोष्टी हाताळणारे, गोष्ट सांगण्याची वेगळी वाट स्वीकारणारे हे उत्तम सिनेमे निर्माण झाले. एकीकडे ‘अवतार’, ‘क्लाऊड अॅटलस’, किंवा आपल्याकडचा ‘तानाजी’ असे सिनेमे पडद्यावर भव्यदिव्य चित्र निर्माण करतात. आणि दुसरीकडे कथेला जागेची अट घालत हे सिनेमे मर्यादीत अवकाशात तेवढाच मोठा आणि उत्कट परिणाम निर्माण करत फुलू लागतात. सिनेमा या माध्यमाची हीच तर मौज आहे.

(दैनिक 'दिव्य मराठी', रसिक पुरवणी, २६ एप्रिल २०२०) 

लाईट

''ए मादरचोद! यहाँ लाइट लगाने को बोला था ना!''
डिअोपीचा असिस्टंट लाइटवाल्या मनोजवर मोठ्यानं अोरडला.
''सॉरी सर!'' मनोजनं असिस्टंटच्या डोळ्यात डोळे टाकत एक वाक्य चिकटवून टाकलं.
''भोसडी केऽऽऽ अॉंख किसको दिखाता है बे?'' असिस्टंट त्याच्या अंगावर धावून गेला. बाबूभाई त्यावेळी शेजारी पंचवीस फुटांच्या रॉस्टंपवर उभा राहून फाय-केची लाइट सेट करत होता. त्यानं असिस्टंटच्या पहिल्याच वाक्यासरशी झरझर खाली उतरायला सुरूवात केली होती.
"ए जमाऽऽल! वो देख!" त्यानं उतरता उतरता जमालला आवाज दिला. जमाल रागरंग पाहून मनोजकडे धावला. त्यानं मनोजच्या अंगावर धाऊन येणाऱ्या असिस्टंटला 'दाद, मामा' करत थोपवलं. बाबूभाईने खाली उतरून असिस्टंटला गाठलं.
''सॉरी सर! इसकी तरफ से मै माफी माँगता हूँ.'' बाबूभाई असिस्टंटला म्हणाला.
''तेरी माफी डाल तेरी गांड मे. मुझको ये हरामखोर सेट पे नही चाहिए'' असिस्टंट डोळे मोठे करत म्हणाला.
''सर! काम का बंदा है. थोडा दिमाग खाली गरम रेहता है. उसकी गलती के लिए मै माफी माँग रहा हूँ ना! प्लिऽऽज छोड दो. मै समझाता हूँ ना उसे. प्लिज सर!''
बाबूभाई हात जोडले. मग तो चटकन मागे वळला. आवाज असिस्टंटपेक्षा वर चढवत तो अोरडला.
''ए भोसडी केऽऽऽ, सर से कैसे बात करते है वो समझाऊ क्या तेरे को? चल माफी माँग.''
मनोजने माफी मागितली. असिस्टंटचा आत्मा किंचित शांत झाला. बाबूभाई मनोजच्या जवळ सरकला.
''देख लवडे! यहाँ काम करने आया है ना, काम कर. मुझको झगडा नही मंगता. नही तो 'मै' तेरी गांड पे लाथ मारके निकालेगा तुझे.''
''सॉरी बाबूभाई, पर वो...''
''वो छोड अब, फटाफट उधर लाईट लगा.'' बाबूभाईने मोठ्यानं म्हटलं. तसा मनोजने लाईटचा मोठा स्टँड खांद्यावर तोलला आणि तो चालू लागला.
कुठूनतरी डिअोपीचा आवाज कानी पडला.
''एक अोपल अौर दो लाईट कटर ले के आ!''
लाइटवाल्यांचे हातपाय भरभर हालचाल करु लागले. बाबूभाई हाताखालच्या लोकांना कामाला लावत झाडापलीकडे उभ्या केलेल्या मोठ्या लाईटच्या दिशेने निघाला. जमिनीवरुन वळवळत गेलेल्या काळ्या वायर्स, अधूनमधून कुत्र्याच्या छत्रीसारखे डोकावणारे सॉकेट बॉक्समधून त्याचे पाय सराईतपणे वाट काढत होते. त्याला रिफ्लेक्टर आणि काळ्या लाइट कटर्सच्या मधल्या जागेतून येणारा असोसिएट डिरेक्टर अश्विन दिसला. त्यानं दोन ढांगांत त्याला गाठलं.
''अरे सर, कल का शेड्युल क्या है? आपने बताया नही।''
आश्विन बाबूभाईच्या शब्दांसरशी अडखळला.
''शायद कल शूट नही होगा.''
''अरे अश्विनभाय, ये क्या चल रहा है? पंधरा दिन के शूट मे आठ दिन का गॅप? ये परवडता नही. साला लडकेलोग कचकच करते है. इस फिल्म के लिए मैने दुसरी फिल्म को ना बोल दिया. अौर आप यहाँ गॅप के उपर गॅप दे रहे हो!"
"बाबू, तू मेरा दिमाग मत खा! ये हिरॉईन उस अवॉर्ड फंक्शन मे डान्स करनेवाली है. इसने उसकी रिहर्सल के लिए मेरे कई सारी डेट्स वापस ले ली. मै क्या करु?"
"अरे, तुम असोसिएट हो ना! बोलो ना कुछ..."
"क्या घंटा बोलू मै! उसने कम पैसो मे दो बेड सीन करने को हा बोल के फिल्म साईन की है! प्रोड्युसर ऐसे ही खुश है उसपे. जब वो उसे कुछ नही बोलता तो मै क्या बोलू? शूट खिच रहा है, पर मेरे हात मे कुछ नही. जब वो डेट देगी तभी तो शूट होगा. तुझे नही जमता तो छोड दे. मै दुसरा लाईटवाला देख लेता हूँ."
अश्विन चिडचिड करत निघून गेला.
बाबू झाडाजवळ पोचला. लाईटच्या पॅनेलचं बटण फिरवत लाईटची इंटेन्सिटी कमी-जास्त करू लागला. त्याचा लाईट आजच्या पुरता तरी लागला होता.

क्वेश्चनमार्कवाला परेश रावल!

रात्रीचे साडेबारा वाजलेले.

मी :- ... आणि अशा तऱ्हेने टोपीवाल्याने सगळ्या टोप्या उचलल्या. त्या पेटीत भरल्या. आणि पेटी डोक्यावर ठेऊन तो चालत चालत जंगलातून दूर निघून गेलाऽऽऽ... संपली गोष्ट! चला झोपायला.
वसू :- कुठे गेला तो?
मी :- पुढच्या गावाला गेला. (मी पांघरुण घेत म्हटलं)
वसू :- नाव काय त्या गावाचं?
मी :- अंऽऽ रामपूर.
वसू :- कोण राहत होतं तिते!
मी :- लोक राहत होते.
वसू :- किती लोक?
मी :- खूप!
वसू :- खूप म्हणजे किती?
मी :- तीन हजार!
वसू :- तीन हजार म्हणजे किती?
मी :- भरऽऽपूर असतात ते. तुला नाही कळणार. झोप आता.
वसू :- वन, टू, थ्री... यामध्ये किती ते सांग.
मी :- अगं वन, टू, थ्री असं करत खूप पुढे गेलं की तीन हजार येतात.
वसू :- पुढे म्हणजे कुठे जायचं!
मी :- वसू, तुला गोष्ट सांगितली ना मी. आता झोप. साडेबारा वाजलेत.
वसू :- बाबा, साडेबारा म्हणजे किती? वन, टू, थ्री मध्ये किती ते सांग.
😖😍

एक रोमँटीक संध्याकाळ

मरीन ड्राईव्हचा कठडा. दोघे रस्त्याला पाठमोरे बसले होते. मावळतीच्या प्रकाशात तिचा चेहरा पाहायला त्याला फार अावडायचं. म्हणून तर लोअरपरेलहून तो तिला भेटायला इतक्या दूर यायचा!
त्यानं हातातली चण्याची पुडी चुरगाळली अाणि तो तिच्या जवळ सरकला.
''काय झालं? बॉसनं परत चिडचिड केली का?''
''नाही रे!'' तिने नजर खाली झुकवत म्हटलं.
त्यानं तिचा हात हातात घेतला.
''Hey! Cheer up dear! उद्या भंडारदऱ्याला जातोय अापण. तुझा बेत बदललेला नाहीए ना!''
''नाही रे!''
''मग?''
''घरच्यांशी भांडून मुंबईत आले त्याला चार वर्षं झाली. अद्याप स्वत:चं घर नाही, बँकेत पैसे नाहीत. कसं होणार कळत नाही.''
''पण मी आहे की तुझ्याजवळ!'' त्याच्या चेहऱ्यावर किंचित मिश्कीलपणा होता. त्यानं धरलेल्या हातात हलकी ऊब होती.
ती किंचित संभ्रमात पडली. त्याच्या महत्त्वाच्या विषयांना अशी नेहमीच बगल देण्यावर चिडावं की आपला मूड ठिक करण्याच्या त्याच्या प्रयत्नाला हसून दाद द्यावी?
मग ती फक्त कसनुशी हसली. तिनं त्याचा हात हळूच दाबला आणि नजर समोरच्या चमचमत्या पाण्याकडे वळवली.
तिने त्याच्याशी लग्न करण्याचा विचार कधीच मनात आणला नव्हता. तिला तो तेवढा प्रॅक्टीकल वाटायचा नाही. पण त्याची सोबत छान होती. तिच्या दुर्मुखलेल्या मनाला गोंजारणारी एक रोमँटीक संध्याकाळ तिच्या शेजारी बसली होती. तिनं त्याच्या हाताला बिलगत त्याच्या खांद्यावर डोकं ठेवलं आणि डोळे िमटले.
समोरच्या पाण्यावर सांज निवांत पहुडली होती.