मी लहान होतो तेव्हा पुस्तकांची प्रथम ओळख झाली ती संजयकाकांच्या वर्तमानपत्राच्या दुकानात! चांदोबा, चंपक, ठकठक आणि दोन-दोन रुपयांची छोटी छोटी पुस्तकं. माझी आई मला माझ्या प्रत्येक परिक्षेच्या शेवटच्या पेपरला एक पुस्तक घेऊन देई. पण ते घरी आणल्याबरोबर अर्ध्या तासात वाचून पूर्ण होई आणि पुढच्या पुस्तकासाठी चार महिने वाट पाहावी लागे.
संजयकाकांना वाचनाचा छंद. ते पेपरच्या दुकानात पाठीमागेच छोटीशी लायब्ररी चालवत. स्वतः वाचत आणि इतरांनाही वाचायला देत. पण त्यांना जास्त वाचक कधीच लाभले नाहीत. त्या छोट्याशा लायब्ररीतून त्यांना काय उत्पन्न मिळत असे कोण जाणे? पुढं कळलं, तो उद्योग पैसे मिळवण्यासाठी नव्हता. आजही नाही.
वाचनाची आवड वाढत गेली तसा मी चंपक-ठकठक वरून इतर पुस्तकांकडे वळलो. काकांच्या लायब्ररीतली पुस्तकं चाळत राहिलो. त्यांच्या दुकानावरचा पेपर तर रोजच घरी यायचा. पण काकांनी कधी पेपरचं बिल किंवा लायब्ररीची फी म्हणून विचारली नाही. कधीतरी मलाच आठवण यायची. ''अरे! पेपरचं बिल फारच तुंबलंय.'' मग मी थोडेसे पैसे काकांना देऊन येई. तेही शांतपणे वही काढून त्यात हिशोब मांडत. पण त्यांनी उरलेल्या पैशांचा तगादा सोडा, साधी विचारपूसही कधी केली नाही. त्या सा-या आठवणी बावीस-तेवीस वर्षांपूर्वीच्या! आता घरात स्वतःची छोटी लायब्ररी आहे. त्यातली पुस्तकं आता मोठ्या दुकानांमधून येतात. म्हणून काकांच्या दुकानात पुस्तकांसाठी जात नाही. काही वर्तमानपत्रांकडून सवलतीत पेपरदेखील घरी येतो. पण मी काकांच्या दुकानावरचा पेपर सुरूच ठेवला आहे. जाणिवपूर्वक! ते नातं तोडावं असं वाटलं नाही!
मी आणि माझ्या मित्रांनी मिळून या वर्षीच्या 'जागतिक पुस्तक दिना'ला 'बुकशेल्फ' नावाचं युट्यूबचं चॅनेल सुरू केलं. वाचक-प्रेक्षकांचा छान प्रतिसाद मिळाला. काही वर्तमानपत्रांनी 'बुकशेल्फ'ची बातमी छापली आणि परवा आई म्हणाली, _''अरे संजयकाका म्हणत होते तुला भेटायचंय म्हणून.''
ऑफिसमधून परतताना काकांच्या दुकानावर गेलो. काका एकटेच बसले होते. दाढीची खुटं पांढरी झालेली जाणवली. पुढे स्टॉलवर वर्तमानपत्रं आणि पाठीमागे काचेच्या कपाटात वाट पाहणारी पुस्तकं. मी हलकंसं हसून काकांसमोर बसलो. ते सांगू लागले.
''मी त्या दिवशी पहाटे दुकानावर आलो. 'सामना' उघडला आणि दुस-याच पानावर तुझा फोटो. सोबत 'बुकशेल्फ'बद्दल माहिती होती. खूप खूप छान वाटलं वाचून! मग विचार आला. आपण आपल्या या लायब्ररीकडे हवं तसं लक्ष दिलं नाही. चालतेय म्हणून चालू ठेवली. पण तुझा तो प्रयत्न वाचला आणि म्हटलं लायब्ररीसंदर्भात काहीतरी नवं करता येईल. तू जरा सांग ना कसं करू ते?''
मी लहानपणी ज्या लायब्ररीतली पुस्तकं हरखून पाहिली-वाचली, आज तिच लायब्ररी कोणत्या नव्या कल्पनेनं चालवूया असं काका विचारत होते. कपाटांत एकट्या बसूून राहिलेल्या पुस्तकांची खंत त्यांच्या चेह-यावर जाणवत होती. माझ्या आत कुठंतरी हलका गहिवर दाटला होता. मी काही कल्पना सुचवल्या. पण काकांच्या डोक्यात ते आधीच कुठंतरी असावं. कारण ते स्वतःच वेबसाइट, ॲप वगैरे भाषा बोलू लागले. त्यांच्या डोळ्यात छान उत्साह झळकत होता. मी निघताना छान हसत म्हणाले, ''मला असा कुणीतरी पुश द्यावा लागतो. आता करूया!''
किती छान वाटलं मला!
आमचं 'बुकशेल्फ' हा तसा छोटासाचं प्रयत्न! पण संजयकाकांमुळे त्यातली एक शक्यता जाणवून गेली. असं हे आणखी घडावं असं वाटतंय.
माझ्या या अनुभवासह 'बुकशेल्फ'चा 'रुपवेध' पुस्तकाचा व्हिडीओ तुमच्यासमोर पुन्हा ठेवतोय. तुम्ही पाहिला नसेल तर नक्की पाहा. आणि जर पाहिला असेल तर न विसरता पुढे पाठवा. कदाचित आणखी एखादे संजयकाका असेच वाट पाहात असतील.
छोट्याशा पुशची!
